MİMARLIĞA “BİYOLOJİK” BİR
YAKLAŞIM
ve
Elektroiklimsel Sorunlar

22 Haziran 2000

Mimarlığı cımbızla yakalayıp mikroskop altına koymaya çalışıyormuşum gibi bir his var içimde. Sanki yakalaması kolaymış gibi !.. Bu arada,
Eko-Mimari ile Biyo-Mimarinin ; aslında aynı amaca hizmet ederken, sadece değişik lehçe kullandıklarını fark ediyorum.. Bence birileri çıkıp “aynı yastığa baş koyduklarını” hatırlatsa hiç fena olmayacak..

Ekolojik döngü içinde bir yaşamın sağlıkla sürmesi, doğaldır ki biyolojik direncimizin güçlü ve bünyemizin patolojik yani hastalık yapan etkenlerden arınmış olmasına bağlıdır. Burada biraz “tavuk – yumurta” ikilemi seziliyor. Birisine öncelik vermek zorunda mıyız ?. Yoksa verilmez de birlikte mi ele alınırlar ? Tartışmak gerek.. Bu konulara; alıştığımız biçimde batıya 15 ila 20 yıl avans verdikten sonra girişmemiz, kendimize güveni mi gösteriyor yoksa boş vermişliğimizi mi ? Bunu da bir ara tartışmalı !..

Fakat özellikle şunu belirtmek gerekiyor. Anlatmaya çalıştığım şey; bu konuların “toplumsal platforma” taşınma sürecidir. Bilimsel sınırlar içinde, 1985 yılında Yıldız Teknik Üniversitesinde, Doç.Dr.Ayşe Balanlı tarafından başlatılan “Yapı Biyolojisi” araştırma ve derslerinin, Amerika’nın da bu işlere uyandığı tarihlere denk geldiği söylenmekte. Yani çok da yerinmenin anlamı yok.. Bu yazının sonunda Elektroiklimsel kirlilikler ve önlemler çizelgelerini izin alarak aynen yayınladığımız Y.Mimar A.Hakan TOPAR, 1996 yılında yaptığı yüksek lisans çalışmasında son derece önemli bilgi ve bulgulara ulaşmış. Kendisine ve bu çalışmayı yöneten hocası Ayşe Balanlı’ya teşekkür borçluyuz.

Bilgi, ona gereksinimi olanlara ulaştığında bilgidir. O yüzden bilge kişiler bilginin insanlığın ortak mirası olduğunu düşünerek, bekçiliğini değil tellallığını yapmanın daha doğru olduğunu hissederler. Bu konuda bize yardım eli uzatanların bilgili olmanın ötesinde “bilge” kişi olarak tanımlanması hiç de yanlış olmayacak..

Benim yazılarımla rastlantısal olarak karşılaşmış kişiler, genelde üslubumu hoş görürler. Amacım hiçbir zaman uzman kişilere “bence işin
doğrusu !” diye başlayan söylev vermek değildir. Reklamcıların deyimi ile “hedef kitle” daima bu bilgilere ihtiyacı olup, ulaşmakta ve farklı dil kullanmamızdan ötürü haklı olarak anlamakta güçlük çekenler olmuştur. Bunun yanında, günümüz ortalama insanının zaman fakirliğini de bir olgu olarak kabul etmeliyiz. Kendime hep şu soruyu sordum: “Bulgularımızı, bilmesi gereken kişiye iletemiyorsak neyin mücadelesini sürdürmekteyiz ?”.. Meslek mensupları ve bilimsel kimlik taşıyanlar; bir zenginler kulübü ya da üye olmayanın giremeyeceği bir dernek mensubu değillerdir ve olamazlar. Öğrenilen mesleğin de yapılan araştırmanın da tek amacı; sonuçlarından herkesin yararlanmasıdır.

GELELİM
ELEKTRO-KİRLİLİĞE

Lambanın icadı ile gücünü fark edip, ne çok işe yaradığını gördüğümüzde elektriği baş tacı ettik.  Elektro-gitardan başlayıp, “doğal olabilen her şeyin” elektrosuna da iyice alıştığımız bu çağda, elektriği işin içine sokmakla hangi sorunları hayatımıza dahil ettiğimize bir göz atalım.. Yani her derde deva bir ilaç olduğunu kabul edelim ama “yan etkilerini” görmezden gelmeyelim diyorum..

Konu başlığı; yapı biyolojisinin uğraş konularından sadece bir tanesi.. Elektriğin yararlı kullanımını bir kenara ayırıp, bilinçsiz kullanımın doğurduğu kirliliği ve etkileri araştırıyor. Elektriğin kendisi ve ürünü diyebileceğimiz manyetik alanların varlığı, yaşadığımız çevreyi doğrudan fiziksel ve genel olarak iklimsel anlamda etkilemekte. O yüzden bu etkilerin tümüne ELEKTROİKLİMSEL denmiş..

Bu satırlardan itibaren Y. Mim. A.Hakan Topar’ın 1996 yılında Yıldız Teknik Üniversitesinde verdiği Yüksek Lisans tezinden bazı konu başlıklarını ve içeriğinden özetleri size aktarmaya çalışacağım. Bu değerli araştırmanın kitap haline dönüşüp herkesin ulaşabileceği konuma kavuşması önemli dileğimdir. Dip notlara girmeden sadece sayfa numaraları ile size ipuçları aktarmaya çalışacağım.

Belirli bir düzeyin üzerindeki elektroiklimsel kirlilik ve bu kirlilikten etkilenme süresi, insanlarda pek çok rahatsızlık ve hastalıklara yol açmaktadır. Örneğin, kısa süreli deneylerde nabız artışlarında dengesizlik, vücut ısısının artışı ve kan basıncı ile parametrelerinde değişiklikler gibi akut rahatsızlıklar gözlenmiştir. Uzun süreli deneylerde ise ; uyku bozukluğu gibi kronik rahatsızlıklar ile çocuklarda “lösemi” ve erişkinlerde “kanser” riskinin arttığı belirlenmiştir. (s.1)

Tarihte sebebi bilinmeyen bazı mitolojik olayların ardında genelde elektriksel etkiler gizlenmiştir. İlkel toplumların inançlarına göre yıldırım, tanrıların insanları cezalandırmak için kullandıkları bir olgudur. Bazı çok duyarlı insanlar, fırtınanın, kötü ruhların işbirlikçisi  olduğuna inanmışlardır. Eski Yunan bilgini Tales (MÖ 590) ipek mendili ile temizlemeye çalıştığı kehribarın yerden küçük parçacıkları çektiğini görmüş ve yazmıştır. Ancak elektrostatiğin temel ilkelerini bulduğunu sezinleyememiştir.(s.5)

Bir iletkenden geçen elektrik akımı, her zaman bu iletkenin etrafında bir manyetik alan oluşturur.Akım şiddeti artarsa manyetik alan şiddeti de artar.(s.12)

Manyetik alana karşı koyma veya iletme özelliğine göre; 
1-         Havadan daha az ileten; bakır,gümüş, kuru ahşap, su, ve hava boşluğu az olan gözenekli küçük maddelere DİAMANYETİK  maddeler denir  ve manyetik yalıtkanlık oluştururlar.

2-         Manyetik direnç göstermeyen alüminyum, kalay, platin ve silisyum; mıknatıslanma etkisini elektrik alanı dışında sürdürmezler bunlara PARAMANYETİK maddeler denir.

3-         Demir, nikel, kobalt ve alaşımları gibi maddeler ise manyetik iletkenliğe sahip, manyetik akıyı yutan maddelerdir ve FERROMANYETİK maddeler olarak anılırlar. (s.13)

Doğal ve yapay elektroiklimsel oluşumlarda havadaki iyon yoğunluğu etkilenir.(s.19)  İyonlar nitrojen, oksijen ve hidrojen atomlarının rüzgarın etkisi ile sürtünerek elektriksel olarak yüklenmeleri ile oluşur. Pozitif yüklü iyonların çokluğu insanları psikolojik olarak rahatsız edebilir. Negatif iyonların çokluğu ise insanlarda “havanın temiz olma” duygusunu uyandırmakta ve fizyolojik olarak rahatlatmaktadır.(s.32) Buna karşılık negatif iyonların aşırı yoğunluğu havadaki iyon dengesini yine bozmakta ve çekim kuvvetleri nedeni ile su buharı ve toz gibi kirleticilerin taşıyıcısı olmaya başlamaktadır. (s.40)

Açık, kuru ve serin “iyi” bir havada insanın kendisini rahat hissettiği ortam, doğal elektroiklimsel denge için temel alınabilir. Bu hava şartlarında doğal statik elektrik alan şiddeti yaklaşık 130 V/m’dir. Hava şartlarının değişiminde, örneğin bir fırtınanın oluşumu sırasında bu doğal dengeler bozulur ve kirlilik oluşur.(s.27) Bu sırada 20 KV/m ye kadar elektrik alan şiddeti ölçülebilir. Bu hızlı hava değişimleri sırasında havanın elektriksel rezonansı 10 Hz civarında olmakta, aynı frekansta çalışan beyin nöronları bu yüzden etkilenmektedir. Yerkabuğuna yakın katmanlarda ferromanyetik maddelerin varlığından ötürü statik manyetik alan düzeyi yükselir. O yüzden, yerleşim alanı seçimlerinde  o bölgenin jeolojik haritaları bu yönden de  incelenmelidir.(s.31)

Elektroiklimsel  kirliliği:  Elektrik Alanı,  Manyetik Alan ve Elektromanyetik Alan olarak üç farklı açıdan takip edebiliriz. Dünya Sağlık Örgütü, ev ve iş yerlerinde uzun süreli ELEKTRİK ALAN şiddeti sınırını 10 KV/m yi geçmemelidir diyor. Japonlar 3KV/m den sonra hissedilir rahatsızlıkların başlayacağını söylüyorlar. MANYETİK ALAN da ise Amerika’da 0.2-0.3 mT  kanser riskinin başladığı düzey olarak kabul edilmektedir.(s.29)

Bu arada, Alman DIN normunun, işyerlerinde  5 mT evlerde ise maksimum 0.4 mT gibi  12 misli farklı iki seviyeyi (s.30) risk sınırı kabul etmesinin arkasındaki düşünceyi anlamak mümkün değildir. İşyerlerinde robotların çalışmasını ya da o insanların insan olmaktan çok robot olarak algılanmalarının düşünsel ürünüdür bu.. Bu rakamlar üzücüdür ki, tüm ülkelerde neyin etkisi ya da baskısı ile değiştiği belli olmayan, uluslararası alanda benim daima şüphe ile baktığım, bizdeki fay hattı gibi sürekli değişen sağlık eşikleri hakkındaki şüphelerimi doğruluyor..
( Bu da benden..)

Yüksek ve düşük  gerilimli elektrik sistemlerinin yakın çevresinde çok yüksek elektromanyetik alan; oksijeni (O2) parçalayarak ozon (O3) üretir. Ozon gazı rüzgarın şiddetine bağlı olarak yarı ömrünü doldurana kadar etrafa yayılır ve toksik etki yaratır. Normal koşullarda 0.16 mg/m3 saat olması gereken doğal üretim, büyük şehirlerde ve endüstri bölgelerinde 1-2 mg/m3, yüksek gerilimli sistemlerde 1.42 g/m3 dür. Yani on misli ve yüz misli yükselmeler gözlenmektedir.(s.34)
KAPALI MEKANLAR

Kapalı mekanlarda küçük bir tur atıp detaylı açıklamaları daha sonraki yazılara bırakalım isterseniz !..

Alternatif elektrik alanı, iletken ile, toprak veya toprağa bağlanmış başka bir iletken arasında oluşur ve iletkende elektron akımına yol açar. Bundan dolayı çalışmayan ve çalışmaya hazır durumdaki bir sistemin çevresinde de belli bir düzeyde elektrik alan şiddeti oluşmaktadır. Normal bir konutta bu düzey 1-20 V/m olması gerekirken bazı aygıtların çevresinde bu değer 250 V/m ye kadar artabilmektedir. (s.41)

Bir tesisat bacasından çok sayıda kolon kablosu geçerse, yakın çevresinde önemli bir düzeyde elektrik alanı oluşabilir. Yapı içindeki döşemenin, özellikle yükseltilmiş döşemelerin altındaki düzensiz ve yoğun dağılım kirlilik düzeyini etkiler. Sıva altı plastik borular, topraklanmış metal borulara oranla daha yüksek düzeyde bir kirlilik oluşturur. Sıva üstü antigron da kirlilik sıva altına göre daha yüksektir. İnsanın baş bölgesine yakın yükseklikte döşenen elektrik kabloları sinir sistemini olumsuz etkileyebilir.
Yapı içinde bir ana hattın kapalı halka biçiminde ring yaparak döşenmesi kirlilik düzeyinin daha da artmasına neden olur.Enerji dağıtım ve sigorta tabloları yakınında alan şiddetleri yüksektir. Işık şiddetini ayarlamak için kullanılan “dimer”, yapısı nedeni ile çok yüksek alternatif manyetik alan şiddeti oluşturmaktadır. Çok duyarlı insanlarda adale kasılmalarına  neden olabilmektedir.

Prizlere takılan uzatma kabloları, bulunduğu mekanlarda yüksek elektrik alan şiddetlerine neden olmaktadır. Halojen ampuller yine yüksek düzeyde alternatif manyetik alan oluşturmaktadır. Özellikle transformatörler önemli bir kirlilik kaynağıdır. Floresan lambanın balastının çevreye yaydığı manyetik alan şiddeti çok yüksek düzeylerdedir ve manyetik alanlar, elektrik alanlardan daha zor maskelenirler. Yani önlem almak gittikçe güçleşmektedir. (s.42)

Daha fazla gözünüzü korkutmadan, Kirlilik Kaynakları ve Önlemleri içeren çizelgelere göz atmanızı tavsiye ediyor. Bilenleri daha duyarlı olmaya, ilk defa duyanları da düşünmeye davet ediyorum.

Y.Mim. Çelik ERENGEZGİN